Fokupers hamutuk ho Rede Advokasia halo Konferensia Imprensa. Foto: Lensa Fokupers.
Femisida laos de’it krime ida. Ne’e Violasaun Grave ba Direitu Umanu no Failla iha Sistema atu Proteje Feto sira!!!
Fokupers hamutuk ho Rede Advokasia kompostu husi Sosiedade Sivil mai ho komitmentu no luta kontra desigualdade no violénsia hasoru feto no labarik feto iha Timor-Leste. Ami rekoñese katak, alargamentu violénsia hasoru feto no labarik feto kontinua aumenta nia numeru ne’ebé maka’as no lori preokupasaun boot ba sosiedade sivil no komunidade tomak. Violénsia doméstika, kazu tara an, abuzu seksuáll, violasaun seksuál, liu-liu kazu omisidiu ne’ebé foin dadauk akontese lori preokupasaun bo’ot ba ema hotu.
Fokupers hamutuk ho Rede Advokasia hato’o preokupasaun no lamenta tebes ho atendimentu foin lalais ne’e husi kazu omisidio ne’ebé akontese iha loron 21 Marsu 2026 iha area Pantai-Kelapa loja Seara nia oin.
Ami konsidera katak, situasaun hirak ne’e hatudu fraqueza iha resposta institusionál, liu-liu iha área prevensaun, no protesaun ne’ebé falta Fortalesimentu Protesaun ba Vítima iha asaun imediata hodi asegura, proteje no halo referrál bainhira feto iha risku ne’ebé grave.
Iha tempu hanesan, Ami mós preokupa kona-ba situasaun feto ne’eb’e hasoru violénsia iha sira nia moris loron-loron, iha familia, komunidade no sosiedade ne’ebé kontinua fó sala feto bainhira feto hasoru violénsia tamba de’it nia hatais, isin nakonu ho tato no lao kalan ne’e laos razaun atu hetan violénsia ho kualker forma no hakotu ema nia vida.
Ami anota katak, kazu omisidiu ka femisida iha prosesu judisiário lao kleur, laiha transparénsia no akuntabilidade implika atu violénsia kontinua repete no akontesese iha moris familia, komunidade no sosiedade.
Estadu Timor-Leste garante no defende nia sidadaun sira iha Intrumentus legais ne’ebé forte tebes no ratifika instrumentu Internasionál sira hodi asegura justisá ba feto sira no garante seguransa ba sira nia moris. Haree ba kondisaun ne’e, Ami husu ba orgaun kompotente sira, hanesan ;
- Husu ba Ministériu Interior atu reforsa Instituisaun ho investimentu kapasitasaun rekursus umanus no fasilidades adekuadu ba PNTL en-jerál no Unidade VPU aktuál ho naran SAPV (Servisu Apoiu Pessoal Vulnerável) hodi fornese fatin seguru ba feto iha situasaun risku no emerjensia.
- Husu ba Ministériu Interior asegura investimentu adekuadu iha Diresaun Polisiamentu Komunitáriu no Gabinete Igualdade Jéneru & Inkluzaun iha PNTL hodi bele ezerse nia papel ho máximu hodi haforsa sistema protesaun ba feto.
- Husu ba Komandante PNTL liu-liu ba PNSIK (Polísia Nasional Servisu Investigasaun Kriminal) hakle’an prosesu investigasaun hodi halo analize klean ba risku, detensaun ba Autor ne’ebe iha tentativa ba omisidiu.
- Husu ba PNTL liu-liu ba SAPV (Servisu Apoiu Pessoal Vulnerável) atu haforti liña referal ne’ebe eziste ona atu fo protesaun ba vitima violénsia bazeia ba jéneru bainhira iha keixa ba tentativa omisidiu inklui halo planu seguransa hamuutk ho vitima bainhira vítima la seguru no iha risku nia laran.
- Husu ba Provedór Direitus Humanos no Justiça (PDHJ) atu akompaña, monitoriza no aktuáliza informasaun ba públiku liga ho kazu omisídiu sira ne’ebé akontese no kazu krime sira seluk, no asegura PNTL hala’o sira nia funsaun ho seriedade.
- Husu ba Sekretária Estadu ba Igualdade (SEI), atu akompaña, monitóriza no dudu prosesu justisa ho lais ba kazu VBJ no kazu fenesida, asegura implementasaun komprimisu jéneru atu lori justisa ba vitima VBJ.
- Husu ba SEI atu asegura alokasaun Orsamentu Estadu ne’ebé adekuadu ba prevensaun no responde ba violénsia hasoru feto no labarik feto.
- Ami husu ba komunidade no sosidade tomak atu la tolera, la julga ho razaun saida de’it ba violénsia kontra feto, hamutuk ita apoia vitima no familía sira hodi luta ba justisa ba feto no ba ema hotu.
- Fokupers no Rede Advokasia reafirma katak, kada vida husi feto ida maka importante iha prosesu justisa.
“Ami nia lian mak Justisa” Hamutuk hodi luta nafatin Kontra Violénsia Hasoru Feto no Labarik Feto iha Timor-Leste
Dili, 23 Marsu 2026
Porta-Voz




